Ćwiczenie – wyznaczanie czasu południa słonecznego

Wymaganie do zaliczenia – młodzik potrafi:

• wskazać kierunki świata według busoli, słońca i gwiazd.

Dla prawidłowego wyznaczenia kierunku południowego, a więc i północnego przy pomocy słońca harcerze muszą wiedzieć, o której godzinie na danym terenie słońce jest najwyżej (góruje) nad horyzontem. Nie jest to niestety zawsze godzina 12-ta w południe, a raczej rzadko kiedy tak jest. Choćby dlatego, że mamy czas letni i zimowy. Letni przesunięty jest o godzinę do przodu w stosunku do zimowego (zwyczajnego). Słońce nic nie wie o tej administracyjnej zmianie i się do niej nie stosuje, wstając i zachodząc tak jak każe mu natura. W Polsce obowiązuje czas środkowoeuropejski (GMT+1). Jest to czas słoneczny właściwy dla 15 południka długości wschodniej (15°E). Drugi, poważniejszy problem jest taki, że ten urzędowy czas wyświetlany w zimie na zegarach odpowiada dokładnie czasowi słonecznemu, ale tylko w miejscach położonych dokładnie na 15. południku. Tymczasem teren Polski rozpościera się pomiędzy 14°07′ a 24°09′ długości wschodniej. Słonce góruje o godzinie 12:00 w południe czasu zimowego (i o 13:00 czasu letniego), tylko na linii od Rewala na północy kraju do Zgorzelca na południu – obie te miejscowości leżą w pobliżu piętnastego południka. Można z grubsza przyjąć, że podobnie jest w przybliżeniu u zachodnich granic kraju. Wszędzie na wschód od tej linii słońce góruje wcześniej, a czasem (na ścianie wschodniej) prawie o godzinę. Właśnie wtedy (w chwili górowania tzn., gdy jest najwyżej nad horyzontem, jest też dokładnie na kierunku południowym. Są dwa sposoby, aby tę godzinę górowania słońca wyznaczyć. Warto każdy z tych sposób wypróbować w praktyce.

Sposób 1. W słoneczny dzień należy wbić pionowo w ziemię laskę skautową. Trzeba to zrobić na kawałku prostego gruntu. Pomiędzy godziną 11:30 a 13:30, co ok. pięć minut, przy pomocy cienkiego patyczka wbitego w ziemie oznacz miejsce, gdzie kończy się cień rzucany przez wbitą w ziemię laskę i zapisz, o której dokładnie godzinie miejsce to zostało oznaczone. Można to zapisywać w notatniku numerując kolejne pomiary. Po tym czasie wystarczy zaznaczyć miejsce, w którym cień był najkrótszy i odczytać o której godzinie miejsce to zaznaczono. Numer zapisu w notatniku powinien odpowiadać kolejności wbijanych patyczków. To właśnie jest godzina górowania słońca. Można przyjąć, że w tym momencie znajdowało się najwyżej, a tym samym na kierunku południowym. Jeśli połączy się wyznaczone miejsce z miejscem bicia laski w ziemię, uzyska się linię wskazującą kierunek północ-południe, a północ będzie po stronie patyczka.

Sposób 2. Jeśli masz dostęp do Internetu włącz w smartfonie GPS i wejdź na jeden z serwisów pogodowych, który udostępnia godzinę wschodu i zachodu słońca w danej lokalizacji. Przykładowo informacje takie znajdzie się w aplikacji „Pogoda MSN”. Udostępnij serwisowi swoją lokalizację i odczytaj o której tego dnia słońce wzeszło i o której zajdzie w tym miejscu. W pewnym przybliżeniu, godzinę górowania słońca wyznaczysz dodając połowę czasu trwania dnia do godziny wschodu słońca.

Podsumowanie ćwiczenia. Warto porównać wyniki uzyskane dwoma metodami. Zapewne nie będą się dokładnie pokrywały, ale warto wiedzieć, że oba sposoby pozwalają wyznaczyć godzinę górowania a tym samym północ i południe tylko w pewnym przybliżeniu, które jednak wystarcza w większości sytuacji wymagających orientowania się w terenie bez kompasu.